Is AI-geletterdheid verplicht? Dit moet je weten over artikel 4 van de AI Act

Gebruikt jouw team ChatGPT om klantvragen te beantwoorden? Of werken je collega's met Copilot in Word en Excel? Dan val je onder de AI-verordening. En die stelt sinds 2 februari 2025 één ding: je medewerkers moeten AI-geletterd zijn.

Toch hebben de meeste bedrijven hier nog niets mee gedaan. Begrijpelijk, want de wet is vaag over wat je precies moet doen. En inmiddels liggen er Europese plannen om de verplichting te verzachten. Maar dat betekent niet dat je achterover kunt leunen. Vanaf 2 augustus 2026 kunnen de Autoriteit Persoonsgegevens en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur handhaven.

In dit artikel lees je wat de verplichting inhoudt, voor wie die geldt, wat er verandert en hoe je er in vier stappen aan voldoet.

Wat is AI-geletterdheid?

AI-geletterdheid is meer dan "weten wat ChatGPT is". De Autoriteit Persoonsgegevens omschrijft het als een verzameling kennis en vaardigheden waarmee je AI-systemen verantwoord kunt inzetten.

Concreet gaat het om drie dingen:

Technisch begrip. Weten hoe AI-tools op hoofdlijnen werken. Niet op codeniveau, maar genoeg om te snappen waarom een AI-gegenereerd antwoord niet altijd klopt.

Ethisch bewustzijn. Inzicht in risico's rond privacy, discriminatie en transparantie. Wat gebeurt er met de data die je invoert? Kan de output bevooroordeeld zijn?

Praktische toepassing. Weten wanneer je AI wel en niet inzet. Welke taken lenen zich ervoor en waar is menselijke controle nodig?

De Europese Commissie benadrukt dat het niet gaat om een eenmalige cursus. Het gaat om een doorlopend begrip dat past bij de rol van de medewerker en de risico's van het AI-systeem dat wordt gebruikt.

Wat staat er in artikel 4 van de AI Act?

De letterlijke tekst van artikel 4 is kort maar breed:

"Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen nemen maatregelen om, naar best vermogen, een toereikend niveau van AI-geletterdheid te waarborgen bij hun personeel en andere personen die namens hen bij de werking en het gebruik van AI-systemen betrokken zijn."

Wat valt hier op?

Het geldt voor iedereen die AI aanbiedt of gebruikt. Niet alleen voor techbedrijven die AI ontwikkelen, maar ook voor een mkb-bedrijf dat ChatGPT of een AI-gestuurd CRM-systeem inzet. In de wet heten die partijen "gebruiksverantwoordelijken".

Het gaat om "naar best vermogen". De wet verwacht geen perfectie, maar wel aantoonbare inspanning. Je hoeft niet te garanderen dat elke medewerker een expert wordt. Wel dat je maatregelen neemt die passen bij de omvang van je organisatie en het type AI dat je inzet.

Er is geen specifieke cursus, certificaat of urenaantal voorgeschreven. De Europese Commissie bevestigt dit expliciet: er is geen verplicht certificaat, geen verplichte governancestructuur en geen vaste meetmethode. Je kiest zelf hoe je het invult.

Geldt de verplichting voor jouw bedrijf?

Het korte antwoord: ja, als je AI-systemen gebruikt. En de kans is groot dat je dat doet. Uit CBS-cijfers (2024) blijkt dat 22,7% van de bedrijven met tien of meer medewerkers AI-technologie inzet. Bij bedrijven met 500+ medewerkers is dat zelfs 59,2%.

En dan zijn microbedrijven nog niet meegerekend. CBS rapporteert dat ook daar het gebruik stijgt: 13,8% in 2025, een toename van 3 procentpunt in één jaar.

Gebruik je een van deze tools? Dan val je eronder:

ChatGPT of Copilot voor teksten? Ja, verplichting geldt.

AI-suggesties in je CRM (HubSpot, Salesforce)? Ja, verplichting geldt.

Geautomatiseerde chatbot op je website? Ja, verplichting geldt.

AI-gestuurde planning of routeoptimalisatie? Ja, verplichting geldt.

Alleen e-mail, Excel en telefoon? Nee, verplichting geldt niet.

Er is geen uitzondering voor kleine bedrijven. Wel zijn de verwachte maatregelen proportioneel aan de omvang van je organisatie en de complexiteit van het AI-gebruik.

Wat verandert er met de Digital Omnibus?

Dit is het meest actuele onderdeel en iets dat veel bronnen nog niet vermelden.

Op 7 mei 2026 bereikten het Europees Parlement en de Raad een politiek akkoord over de "AI Omnibus". Dit akkoord wijzigt artikel 4 op een belangrijk punt:

Huidige tekst: organisaties moeten een toereikend niveau van AI-geletterdheid waarborgen (resultaatverplichting).

Nieuwe tekst: organisaties moeten maatregelen nemen om AI-geletterdheid te ondersteunen (inspanningsverplichting).

Het verschil klinkt subtiel, maar is juridisch significant. Je hoeft straks geen meetbaar kennisniveau te garanderen. Wel moet je aantoonbaar moeite doen om je team AI-geletterd te maken.

Belangrijk: het akkoord is nog niet formeel aangenomen. De tekst moet nog door het Europees Parlement en de Raad worden goedgekeurd en gepubliceerd in het Publicatieblad. Tot die tijd blijft de oorspronkelijke wettekst van kracht.

Wat betekent dit voor jou? Niet afwachten. De inspanningsverplichting betekent dat je alsnog moet kunnen laten zien wat je hebt gedaan. En los van de wet: uit datzelfde CBS-onderzoek blijkt dat 74,6% van bedrijven "gebrek aan ervaring" als belangrijkste reden noemt om geen AI te gebruiken. AI-geletterdheid is niet alleen compliance. Het is de sleutel om AI überhaupt effectief in te zetten.

Welke boetes riskeer je?

Artikel 99 van de AI-verordening kent drie boeteniveaus. Voor de AI-geletterdheidsverplichting geldt: maximaal 15 miljoen euro of 3% van de wereldwijde jaaromzet, het hoogste van de twee.

Dat klinkt als een astronomisch bedrag. Maar voor mkb-bedrijven is de werkelijkheid proportioneler:

500.000 euro omzet? Maximale boete: 15.000 euro.

2 miljoen euro omzet? Maximale boete: 60.000 euro.

10 miljoen euro omzet? Maximale boete: 300.000 euro.

De Nederlandse uitvoeringswet, die in april 2026 in internetconsultatie ging, wijst de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) aan als toezichthouders. Handhaving start per 2 augustus 2026.

In de praktijk zal de focus in de eerste periode liggen op voorlichting en waarschuwen, niet op direct beboeten. Maar: als je bij een controle nul maatregelen kunt tonen, sta je er slecht voor.

In 4 stappen voldoen aan AI-geletterdheid

Je hoeft geen maandenlang traject te starten. Met deze vier stappen leg je een solide basis.

Stap 1: Inventariseer je AI-gebruik

Loop je organisatie door en schrijf op welke AI-tools er worden gebruikt. Denk niet alleen aan ChatGPT, maar ook aan AI-functies in bestaande software: slimme suggesties in je CRM, AI-samenvattingen in Teams, automatische categorisatie in je boekhoudsoftware.

Het resultaat is een lijst van AI-systemen met per systeem: wie gebruikt het, waarvoor en welke data gaat erin?

Stap 2: Bepaal per rol het benodigde niveau

Niet iedereen heeft dezelfde kennis nodig. Werk met drie niveaus:

Basis (alle medewerkers): weten wat AI is, welke tools het bedrijf gebruikt en wat de risico's zijn.

Gevorderd (dagelijks AI-gebruik): effectief prompten, output kritisch beoordelen, weten wanneer AI niet geschikt is.

Expert (AI-inkoop, strategie, ontwikkeling): technisch begrip, leveranciersbeoordeling, compliancekennis.

Stap 3: Organiseer gerichte training

De wet schrijft geen specifieke vorm voor. Dat kan een interne workshop zijn, een e-learning module of een externe training op maat. Belangrijk is dat de inhoud aansluit bij het niveau uit stap 2 en dat het geen eenmalige actie is.

Combineer verschillende vormen: een basiswebinar voor het hele team, hands-on workshops voor de dagelijkse gebruikers en een verdiepingssessie voor het managementteam dat AI-beleid bepaalt.

Stap 4: Leg vast en evalueer

Documenteer welke maatregelen je hebt genomen. Dit is je bewijs bij een eventuele controle. Denk aan: een overzicht van de AI-systemen die je gebruikt (uit stap 1), een logboek van trainingen en deelnemers, en intern AI-beleid of richtlijnen.

Plan daarnaast een jaarlijkse evaluatie. AI-tools veranderen snel, en daarmee ook de benodigde kennis.

Aan de slag

AI-geletterdheid is geen papieren exercitie. Het is de basis voor verantwoord en effectief AI-gebruik in je organisatie. De wetgeving dwingt je om ermee te starten. Maar de echte winst zit in teams die AI beter, sneller en veiliger inzetten dan de concurrentie.

Wil je direct aan de slag? Nexus AI verzorgt AI-geletterdheidstraining op maat voor mkb-teams. Van basisworkshop tot verdiepend programma, afgestemd op de tools die jullie gebruiken. We denken ook graag mee over je AI-strategie en hoe je AI stap voor stap integreert in je werkprocessen.